Nói chuyện với ý tưởng bằng Zettelkasten

Mình thấy ghi chú giống như trò chuyện với tâm trí vậy. Các ý tưởng kinh doanh, bài viết, nghiên cứu thành hình dần dần qua những mẩu giấy Post-it dán khắp bàn làm việc hay các ứng dụng ghi chú trong điện thoại của mình. Những ý tưởng, suy nghĩ hay câu nói đáng quote nào của bạn bè đều đáng được lưu lại. Nên mình ngày càng thích ghi chú hơn.. 

Notes không nhìn thấy nhau

Cá lớn nuốt Cá bé

Một số ứng dụng có thể ghi chú mình từng dùng qua nhiều lần: Libre/Word, TexStudio (LaTex), OneNote, Evernote, Draft, Bear, Notepad++, Notion, Trello, Note (của iPhone), Workflowy, Zettlr, …

Những ứng dụng này có một đặc điểm là kiểu phân chia theo hạng mục Lớn tới Nhỏ (Hierachy). Ví dụ:
– OneNote có 3 cấp: Notebook > Section > Page. (Thực sự ghét OneNote!).
– EverNote có 2 cấp (có thể nhiều hơn): (Stack) > Notebook > Note
– Notion có thể tạo vô số cấp, nhưng nhìn chung vẫn là Lớn > Nhỏ: Page Lớn > Page Nhỏ > Page Nhỏ hơn > Page Nhỏ hơn nữa…
– Workflowy cũng vậy: Node Lớn > Node Nhỏ > Node Nhỏ hơn …
– Ngay cả “ứng dụng” cổ điển nhất là Tập Vở cũng có 2 cấp: Cuốn tập > Trang giấy.

Để tìm được một note riêng biệt, mình chỉ có 3 cách: 1) dễ nhất là tìm bằng mắt, 2) ấn vào thanh tìm kiếm và gõ, 3) đi theo đường dẫn đó. Nói về cách cuối cùng. Ví dụ: để tìm note “3A” trong thư mục 2A nằm trong thư mục 1A, mình phải đi theo một đường duy nhất: 1A > 2A > “3A”.

Cách sắp xếp này quá trật tự đi! Và nó gây khó khăn cho cả khi tạo note, sắp xếp note, tìm kiếm note và đọc lại note. Làm sao biết note này nên ở trong hạng mục này? Muốn link thông tin trong note này với thông tin ở trong note kia thì gần như là chuyện không thể.

Dân dần, các ứng dụng này có thêm chức năng dán nhãn (Label) và gắn hashtag #tag.

Gắn nhãn cũng có vấn đề

Như một cái phễu, nhãn và hashtag sẽ lọc ra những note liên quan do được gán cùng cái tag đó. Tuy nhiên, cách lưu này không cho mình cách nhìn để nối tụi nó lại với nhau.

Ví dụ:
Note 3A lưu ở thư mục 2A được gắn tag #ăn-kem. Để tìm được note 3A, ta có thể đi theo thư mục 2A hoặc tìm theo tag #ăn-kem.
Còn note 3B lưu ở thư mục 2B, đang gắn tag #trước-cổng.
Nhưng nếu 3A và 3B có thông tin gì đó link với nhau, để thấy tụi nó đi chung, mình sẽ phải thêm tag mới vào một trong hai.

Tuy nhiên, nếu bạn đã dùng qua mấy phần mềm trên đủ lâu, bạn sẽ nhận thấy rằng tụi nó không-thể-quản-lý-hashtag. Không gian cho tag rất giới hạn, chỉ cần 10 tag là mỏi mắt.

Tóm lại, ứng dụng như Obsidian giải quyết mượt mà mấy vấn đề mình gặp phải.

Cơ bản nhất, một note trong các app như Obsidian gồm một page (trang) là danh sách vô hạn các bullet point (điểm tròn tròn ý). Mỗi đoạn text bạn viết ra được cho vào một bullet point.

Mỗi note trong đây bình đẳng, ngang cấp với nhau, không có note nào nằm trong note nào. Vừa tồn tại độc lập, chả thuộc về thư mục nào, lại vừa có thể nằm ở mọi nơi. Được vậy là nhờ tính năng tạo liên kết hai chiều. [[Đây là tính năng đắt nhất của Obsidian.]]

Tất cả những notes này sống trong một mối liên kết rất “tùy hứng” nhưng lại có hệ thống, và mình là người lập ra hệ thống đó. Mình muốn sắp xếp, link note này với note kia thế nào cũng được. Và khi mình rờ tới note này, mình biết được nó có liên hệ với note kia, thế là mình lần theo.

Ví dụ: Trong note bài Chuyển kênh dưới đây, mình tạo một link là nhóm nhạc [[Ngọt]]. Ngay lập tức, Roam sẽ tạo ra một page Ngọt và … tự động nhắc đến page Chuyển kênh. Kiểu liên kết hai chiều – bidirectional link.

Nhưng ý tưởng liên kết hai chiều này từ đâu mà ra? Các nhà lập trình đã học hỏi ai để có phương án này? 

Một nhà nghiên cứu đáng 👏🏼

Giáo sư người Đức 🇩🇪 Niklas Luhmann là một người nghiên cứu cực kỳ mắn (productive). Trong cuộc đời khoảng 40 năm nghiên cứu trong ngành xã hội học của mình, ông xuất bản hơn 70 cuốn sách (độ dày cỡ hai cuốn làm thành gối ngủ được) và hàng trăm paper nghiên cứu. Những con số trên là khổng lồ, thật đấy 😎.

Mình tình cờ thấy được vài ba cuốn sách của Luhmann trên bàn làm việc của một anh PhD người Columbia. Anh ý nhiệt tình nhấn mạnh không ngừng với mình bằng một giọng rất chắc chắn, rằng “Luhmann’s works are SO important!” x5. Nghe đâu, ông ấy không những khai phá ngành xã hội học mà còn kết nối nó với rất nhiều ngành và chủ đề đa dạng khác.

Một chiếc tủ gỗ thần kì

Còn khâm phục hơn nữa khi mình biết được ông ấy không có dùng công nghệ tối tân gì để hỗ trợ. Văn phòng của Luhmann, ngoài bút viết, sách vở ra chỉ có hai công cụ kinh điển, máy đánh chữ và một tủ gỗ có mấy ngăn kéo giống để đựng quần áo của Marie Kondo.

Zettelkasten
https://www.heise.de/newsticker/meldung/Missing-Link-Luhmanns-Denkmaschine-endlich-im-Netz-4364512.html

Nhìn thường thường vậy chứ cái tủ gỗ này là hệ thống lưu trữ giấy note do Luhmann phát minh đã được lưu danh sử sách. Ở Đức, người ta thậm chí còn có cả một dự án nghiên cứu phương pháp làm việc của ông. Thậm chí còn số hóa để lưu trữ dữ liệu từ 90,000 mảnh note này nữa.

Lumann đặt tên nó là Zettelkasten (tiếng Đức: hộp đựng giấy note). Vậy Zettelkasten có gì đặc biệt mà ông gọi nó là một partner of communication hoặc một bộ nhớ thứ hai của mình? Ngoài ngăn kéo có thể kéo ra kéo vào như bao chiếc tủ khác, cái làm nên sự đặc biệt của Zettelkasten lại không nhìn thấy được: cách tổ chức giấy note.

Zettelkasten hoạt động như này:

Mỗi ý tưởng được ghi vào một mảnh giấy note. Những note này “ngang hàng với nhau và hông có cái nào nằm trong, hay thuộc về cái nào.

Paper notes containing ideas and sequence numbers.
https://writingcooperative.com/zettelkasten-how-one-german-scholar-was-so-freakishly-productive-997e4e0ca125

Mỗi khi có thêm những ý tưởng mới có vẻ gần gần với ý tưởng 1, ta có thể thêm chúng vào như sau. Ý tưởng 1/2 là nối tiếp của 1/1.

Sau đó, mỗi mũi tên và con số màu đỏ thể hiện cho đường link kết nối giữa những ý tưởng. Ví dụ ý tưởng số 23 thì link với ý tưởng số 2.

https://writingcooperative.com/zettelkasten-how-one-german-scholar-was-so-freakishly-productive-997e4e0ca125

Nhìn xa và dài hơn như hình trên đây thì ý tưởng số 1/1/2 link với ý tưởng 1/9, mà 1/9 lại link với 23, 23 link với 2. Đây gọi là một chuỗi ý tưởng hay một sequence. Mọi thứ trở nên đặc biệt từ đây khi có những chuỗi bất ngờ xuất hiện.

Hơn cả lưu trữ

Trong nhiều tài liệu gốc, Luhmann nói ghi chú viết ra không nhằm mục đích lưu trữ mà để nhìn ra được chỗ đứng của ghi chú ấy trong chuỗi khác, với những ghi chú khác.

Tưởng tượng khi mình đã có kha khá ý tưởng và kết nối giữa các ý tưởng này trong Zettelkasten mà mình hiện tại không còn nhớ nữa. Khi có một câu hỏi xảy đến trong đầu, khám phá và “chơi đùa” với Zettelkasten sẽ đưa cho ta những câu trả lời theo những cách thú vị. Những chuỗi ý tưởng này khi càng to ra thì Zettelkasten sẽ càng “thông minh” hơn.

Thú vị đấy chứ 😉.

Chia sẻ

Phản ứng của bạn là gì?

Thích Thích 0
Không thích Không thích 0
Yêu Yêu 0
Buồn cười Buồn cười 0
Tức giận Tức giận 0
Buồn Buồn 0
Ồ Ồ 0